Zeemansgraf: hoe werkt dit, en mag dit?

Je lichaam toevertrouwen aan de zee als laatste rustplaats; het zeemansgraf. Naast begraven, cremeren of het ter beschikking stellen aan de wetenschap is dit een variant op de lijkbezorging. Maar is zo’n zeebegrafenis toegestaan in de Nederlandse wateren? En wat kost dan zo’n uitvaart op zee? In dit artikel gaan we hier dieper op in zodat je goed geïnformeerd een keuze kunt maken voor deze alternatieve mogelijkheid van lijkbezorging.

Wat is een zeemansgraf?

Een zeemansgraf houdt in dat het lichaam van een overledene op volle zee overboord wordt gezet. Het lichaam ligt in een kist die voldoet aan bepaalde eisen. De overledene is verpakt in een omhulsel, verzwaard is door lood of zand. Daardoor zinkt de kist naar de zeebodem, en blijft deze niet drijven, met de kans dat deze aanspoelt.

Bekende personen die een zeemansgraf ontvingen, zijn Osama bin Laden (oprichter Al Qaida) en Abu Bakr al-Baghdadi (leider IS).

Is een zeemansgraf toegestaan?

Allereerst is het goed om te weten dat op zee het zogeheten zeerecht geldt. In een speciaal protocol is vastgelegd wat er precies met een lichaam moet gebeuren bij overlijden op zee. Dit protocol is gebaseerd op het Besluit op de lijkbezorging.

Een zeemansgraf op de Nederlandse wateren

Kortweg komt het erop neer dat een zeemansgraf alleen mogelijk is als noodmaatregel. Bijvoorbeeld als de overledene op een schip niet op tijd aan wal gebracht kan worden. Omdat schepen een koeling hebben (en soms zelfs een helikopterplatform) is de kans heel klein dat dit nodig is. Als dit niet mogelijk is, mag een schip het lichaam overboord zetten. Dit mag op z’n vroegst vanaf 36 uur na het overlijden; mocht het dode lichaam de gezondheid van andere opvarenden in gevaar brengen, dan mag het lijk eerder overboord gezet worden.

In alle andere gevallen is het zeemansgraf op Nederlandse wateren niet toegestaan. Simpelweg om te voorkomen dat na verloop van tijd stoffelijke overschotten aanspoelen.

Op het vasteland geldt dat de wens van de overledene bepalend is wat er met het lichaam gebeurt. Dit geldt ook bij overlijden op een schip. Wensen, zoals de voorkeur voor een zeemansgraf, kunnen opgenomen worden in een zogeheten wilsbeschikking. Als bij het overlijden op het schip geen wilsbeschikking aanwezig is, wordt het lichaam teruggebracht naar Nederland. Zo kunnen de nabestaanden van de overledene afscheid nemen.

Een zeemansgraf op internationale wateren

Als je de wens hebt om een zeemansgraf te ontvangen, moet er dus uitgeweken worden naar andere landen. Landen waar een zeebegrafenis is toegestaan zijn bijvoorbeeld Portugal, Engeland, Schotland, Zuid-Afrika en een aantal Amerikaanse Staten. Dit kan plaatsvinden vanaf een Nederlands schip, of een ander schip dat zich in deze wateren bevindt.

Vanuit Nederland is Engeland de meest voor de hand liggende locatie voor een zeemansgraf. De vijf locaties waar zeemansbegrafenissen voor de Engelse kust plaatsvinden, zijn:

Engeland:

• The Needles (W1090)
• North Tyneside 
• Newhaven

Scotland:

• Oban West Scotland
• John O’Groats

In deze gebieden is de zee meer dan 300 meter diep, en mag er niet gevist worden. Jaarlijks vinden hier zo’n 25 tot 30 keer zeemansbegrafenissen plaats.

Hoe regel ik een zeemansgraf?

De organisatie Aqua-Omega is gespecialiseerd in het regelen van een zeebegrafenis en neemt alle zorgen uit handen. Zij verzorgen onder andere het vervoer van het lichaam naar Engeland inclusief alle benodigde formaliteiten.

Wat zijn de kosten van een zeemansgraf?

Voor een kleine € 12.000,- verzorgt Aqua-Omega een zeebegrafenis. Onderdelen die in deze kosten gedekt zijn: 

• het regelen van de diverse formaliteiten in de overlijdensplaats
• legeskosten documenten
• standaard verzorging
• vervoerskist (standaard afmetingen: 195 x 55 cm)
• indien noodzakelijk: metalen binnencontainer (standaard afmetingen: 195 x 55 cm)
• hoes en sluiten van de kist
• vervoer van Haarlem naar Engeland
• speciale kist voor de zeebegrafenis
• begeleiding bijzetting door Aqua-Omega
• maritieme kaart met verklaring
• reiskosten uitvaartleider

Een alternatief is het uitstrooien van as over zee, nadat de overledene op het vaste land is gecremeerd. Dat is betaalbaarder omdat er geen vergunning of andere wettelijke goedkeuring nodig is.

Hoe verloopt het zeemansgraf ritueel?

De zeemansbegrafenis vindt meestal plaats bij goede weersomstandigheden: een kalme zee en weinig wind. De gehele ceremonie duurt ongeveer 3 uur, inclusief de vaart. In sommige gevallen kan het ook wel eens vijf uur duren om de positie te bereiken waar het lichaam in de zee wordt begraven, door onrustige weersomstandigheden. Om die reden kiezen nabestaanden er wel eens voor om de ceremonie op het vasteland te houden, voordat ze afscheid nemen vanaf de kade.

Een, twee, drie, in Godsnaam

De nabestaanden kunnen zelf bloemen meenemen en foto’s maken tijdens de vaart. Men krijgt dan ook de gelegenheid om iets voor te lezen of te spreken. Of er wordt even stilte gehouden. Ook kunnen ze eventueel zelf de kist overboord zetten, gepaard met de bekende spreuk “Een, twee, drie, in Godsnaam” en naar wens meegebrachte muziek laten afspelen.

Na de zeebegrafenis ontvangen de nabestaanden een maritieme kaart met de officiële zeemansgraf-verklaring. Op deze verklaring staan vermeld:

• positie waar het lichaam overboord is gezet
• het schip
• datum + tijdstip van het zeemansgraf

Voor wie is de zeebegrafenis bedoeld?

In principe kan iedereen voor een zeebegrafenis kiezen. In de praktijk zie je vooral dat mensen die hun leven in de marine of op vrachtschepen doorbrachten voor een zeebegrafenis kiezen. Voor hen is dat een passend alternatief op crematie; zij hebben iets met water, niet met vuur. Uit een interview met een marinier: “Dat vuur is een ongewenste tussenstop. Zo ging het vroeger ook niet.”

Begrafenis op zee: waaraan moet de kist voldoen?

De doodskist die gebruikt wordt voor een zeemansgraf, wijkt af van een ‘gewone’ doodskist. Zoals eerder beschreven, is het belangrijk dat de kist zo snel mogelijk naar de zeebodem zinkt en niet (af)drijft naar de kust. Voor begrafenissen op zee aan de kustlijn van het Verenigd Koninkrijk, heeft de Marine Management Organization (MMO) specifieke richtlijnen opgesteld waaraan een kist moet voldoen:

• Allereerst moet de kist van biologisch afbreekbare materialen gemaakt zijn, zoals massief naaldhout, en mag geen giftige stoffen bevatten zoals koper, lood, plastic of zink.
• Ook moet de kist rondom voorzien zijn van zo’n 40 à 50 gaten van 50 mm. Dit zorgt ervoor dat de kist snel zinkt.
• Verder moet de kist verzwaard worden met zo’n 200 kg ijzer, staal of beton. Dit gewicht moet gelijkmatig verdeeld worden om te voorkomen dat de kist verticaal draait.
• Tenslotte moet de kist gewikkeld zijn in stalen banden: 2 stuks over de lengte, en om de 30 cm in de breedte.

Het lichaam in de kist

Het lichaam in de kist mag niet gebalsemd zijn om te voorkomen dat chemicaliën schade aan het waterleven toebrengen. Daarbij moet het lichaam in milieuvriendelijke materialen gekleed zijn die biologisch afbreekbaar zijn. De overledene in de kist moet een identificatiebandje om, voor het zeldzame geval dat het lichaam toch afdrijft of aanspoelt.

Wat gebeurt er met een lichaam na een zeemansgraf?

• In warmere maanden duurt het ontbindingsproces slechts een paar dagen; bij koudere temperaturen duurt dit enkele maanden. Het lichaam wordt erg rimpelig of ‘pruimig’ en zal van kleur veranderen.
• Na verloop van tijd geeft het lichaam gassen af waardoor het gaat drijven. Daarom ook is het gewicht en de bouwwijze van de kist zo belangrijk.
• De continue blootstelling aan het water draagt bij aan de vorming van adipocere. Dit is een natuurlijke vorm van ontbinding waarbij (delen van) het lichaam behouden blijft. Adipocire lijkt op zeep, een harde grijze wasachtige substantie, ontstaan uit et vetweefsel van het lichaam.
• Doordat de huid voortdurend het water absorbeert, zal de huid uiteindelijk loslaten. Onderwaterdieren zullen zich aan deze resten voeden (net zoals wormen en insecten die doen bij een lichaam dat in de grond op het vasteland is begraven). De snelheid van dit proces hangt af van de hoeveelheid zuurstof in het water. Bevat het water veel zuurstof, dan gaat dit sneller dan wanneer er weinig tot geen zuurstof in het water aanwezig is.
• Uiteindelijk gaat het lichaam volledig op in de zee, en gaan de botten op in het zand.

Wordt een zeemansgraf vergoed door een uitvaartverzekering?

Net zoals bij resomeren, is ook een zeemansgraf een dienst die niet gedekt wordt vanuit een natura uitvaartverzekering. Een goede manier is om deze kosten te laten dekken door een kapitaal uitvaartverzekering omdat het uitgekeerde geldbedrag naar volledige vrijheid besteed mag worden. Vergelijk hier een kapitaalverzekering bij verschillende uitvaartverzekeraars.